In de nacht van zaterdag 24 op zondag 25 oktober gaat de klok een uur terug. Om 03.00 uur wordt het opnieuw 02.00 uur en begint de wintertijd. Dat biedt ruimte voor een uur extra slaap, maar het lichaam past zich niet met één druk op de knop aan. Waarom verzetten we de klok eigenlijk en wat merken we daarvan?
Door de omschakeling wordt het volgens de klok ’s ochtends een uur eerder licht en ’s avonds een uur eerder donker. De hoeveelheid daglicht verandert door het verzetten zelf niet: we geven de uren een ander nummer. Dat de dagen in het najaar steeds korter worden, staat daar los van.
Wat we wintertijd noemen, is officieel de Nederlandse standaardtijd: de Centraal-Europese Tijd. De zomertijd is de tijdelijke verschuiving daarvan. In het voorjaar gaat de klok vooruit, zodat het daglicht verder doorloopt in de avond. In oktober keren we terug naar de standaardtijd.
Waarom verzetten we de klok?
Energiebesparing was een belangrijke reden voor Europese landen om zomertijd in te voeren. Door dagelijkse activiteiten meer met het daglicht te laten samenvallen, hoopten overheden het gebruik van kunstlicht te beperken. Onder meer tijdens de oliecrisis in de jaren zeventig kreeg die gedachte opnieuw aandacht.
Nederland voerde de zomertijd in 1977 opnieuw in om dezelfde tijd aan te houden als de buurlanden. Sinds 1980 bestaan er Europese afspraken over de omschakeling. Daardoor verzetten landen hun klokken op dezelfde momenten, wat onder meer belangrijk is voor vervoer en internationale handel. Het oorspronkelijke besparingsdoel betekent overigens niet automatisch dat de huidige regeling ook een grote energiebesparing oplevert.
Het lichaam kijkt niet op de klok
Voor mensen is vooral de biologische klok van belang. Die stuurt het dagelijkse ritme van wakker worden en slaperig worden. Daglicht is daarvoor een belangrijke aanwijzing. Een klok aan de muur kan onmiddellijk een uur terug; het slaap-waakritme volgt niet vanzelf op hetzelfde moment.
Volgens een internationaal literatuuronderzoek van het RIVM uit 2019 kunnen de halfjaarlijkse tijdwisselingen de slaap verstoren. Vooral de overgang naar de zomertijd springt eruit: mensen slapen dan korter. De gevolgen van die voorjaarswisseling mogen daarom niet zonder meer worden toegeschreven aan het terugzetten van de klok in oktober.
Een extra uur op de klok betekent bovendien niet dat iedereen daadwerkelijk een uur langer slaapt. Wie op het gebruikelijke biologische tijdstip wakker wordt, ziet op de wekker ineens een vroeger uur staan.
Het RIVM concludeerde dat een vaste standaardtijd gedurende het hele jaar gunstiger is voor de volksgezondheid dan permanente zomertijd. Het vroegere ochtendlicht bij standaardtijd sluit volgens het instituut beter aan bij het menselijke dag- en nachtritme. Dat oordeel gaat over de tijdinstelling op langere termijn en betekent niet dat iedereen zich direct na de omschakeling fitter voelt.
Donkere maanden kunnen ook de stemming raken
De ingang van de wintertijd valt samen met een periode waarin mensen minder daglicht krijgen. Dat kan invloed hebben op hun stemming en energie. Sommige mensen ontwikkelen in de herfst of winter een winterdepressie, met bijvoorbeeld aanhoudende somberheid, weinig plezier en sterke vermoeidheid.
Volgens Thuisarts speelt minder daglicht waarschijnlijk een rol bij het ontstaan daarvan. Een winterdepressie is daarmee niet simpelweg het gevolg van dat ene uur klokverschil. De seizoensgebonden afname van het daglicht is een afzonderlijke factor.
Elke dag naar buiten gaan, bewegen en activiteiten op vaste tijden doen, behoren tot de adviezen van Thuisarts. Wie aanhoudende somberheid ervaart of duidelijk vastloopt in het dagelijks leven, kan dit met de huisarts bespreken.
Afschaffing laat op zich wachten
Al jaren wordt gesproken over het stoppen met de halfjaarlijkse tijdwisselingen. De Europese Commissie presenteerde daarvoor in 2018 een voorstel. Het Europees Parlement sprak zich in 2019 uit voor beëindiging van het verzetten van de klok.
Een definitief Europees akkoord is er echter nog steeds niet. De Raad van de Europese Unie heeft zijn standpunt over het voorstel nog niet vastgesteld. Daardoor blijft de bestaande regeling gelden en gaat de klok ook dit najaar weer een uur terug.
